برنامه های آشنایی با فرگشت (تکامل) به مناسبت روز داروین

آیا در برحه ای از زندگی از خود پرسیده اید که چرا هستم؟ یا غرق در شگفتی خیره کننده حیات شده اید و از خود پرسیده اید به راستی چرا؟ اینها چیست؟! از کجا آمده است؟! اگر پاسخ شما آری است، این سری از نوشتارها را دنبال کنید. قول می‌دهم جذاب و شگفتی‌زا باشند! پیش از آغاز خواهشمندم به این سه نکته توجه فرمایید:

امسال ۲۰۰ امین سالگرد تولد چارلز داروین و ۱۵۰ امین سالگرد انتشار کتاب اصل انواع (آغاز رسمی فرگشت) است. ۲۴ بهمن ۱۳۸۷ سالروز تولد داروین است و روز داروین Darwin Day نام گذاری شده‌است.

۱. فرگشت: در این وبلاگ به جای کلمه «تکامل» از «فرگشت» استفاده خواهد شد. دلیل آن هم غلط انداز بودن واژه تکامل است که به آن اشاره خواهد شد. (برابر انگلیسی: Evolution)

۲. ویژه برنامه: سال ۲۰۰۹ سال ویژه ای است. امسال ۲۰۰ امین سالگرد تولد چالز داروین کاشف فرگشت و بنیانگذار نظریه فرگشت است. همچنین امسال ۱۵۰ امین سالگرد چاپ کتاب «خاستگاه گونه ها» (اصل انواع هم ترجمه شده) نوشته اوست. در بسیاری از مراکز علمی-فرهنگی جهان در ۲۴ بهمن (زادروز داروین) برنامه های ویژه ای برای بزرگداشت او دارند. و از آن برای آشنایی مردم با فرگشت (تکامل) استفاده می کنند. از آنجاییکه در مملکت گل و بلبل ما، برگزاری چنین جشنی ممکن نیست؛ بر آن شدم تا از این فرصت برای آشنایی عموم وبگردان گرامی با پدیده داروین و فرگشت استفاده کنم. پس منتظر ویژه برنامه های بیشتر و متنوع‌تر این وبلاگ برای این ایام فرخنده باشید!

۳. ذهن باز: با توجه به خاصیت این موضوعات، بسیاری به خاطر باورهای خود با این مسائل مشکل پیدا می‌کنند. بیایید آزاداندیش باشیم و با ذهن باز با این مسائل برخورد کنیم. مطمئن باشید اگر خدایی هم باشد، ذهن کنجکاو و پرسشگر را بیشتر از ذهن خشک و بسته ارج می‌نهد. نترسید و همه چیز را به پرسش گیرید و در ایده ها کندوکاو کنید. دو حالت بیشتر ندارد: الف) با خواندن این مطالب و بررسی آنها، متوجه می‌شوید که باورتان مستحکم سر جایش مانده است. این باعث می‌شود که پایه های باور شما با این چالش، مستحکم‌تر و ریشه ای تر از همیشه شود. ب) متوجه می‌شوید که دید اشتباهی نسبت به برخی مسائل داشته‌اید و به تناقض می‌رسید. در این صورت هم ضرر نمی‌کنید. آزاداندیشی را فراموش نکنید و از زیر سوال رفتن تمام باورهایتان نترسید. مطمئن باشید اگر چیزی پایه درست و محکمی داشته باشد، نباید از زیر سوال رفتن آن نگرانی به دل راه داد. پس «الف» یا «ب» شما سربلند از این محل بیرون خواهید رفت!

و اما فرگشت. این واژه به تغییر گونه های حیات در طول نسل‌ها گفته می‌شود. پیش از هر چیز، میان این دو باید تمایز گذاشت:

الف) فرگشت: به تغییر جانداران در طول زمان گفته می‌شود. فرگشت به مانند گردش زمین به دور خورشید یک فاکت (حقیقت علمی) است. به بیان دیگر تغییر جانداران در طول زمان و اینکه همیشه به این شکل نبوده اند یک حقیقت است. مثلا اینکه شیر و گربه هر دو از نسل مشترک هستند و در گذشته با هم نیای مشترک داشته اند یک فاکت است.

ب) نظریه فرگشت: به توضیح مکانیسم و چگونگی انجام فرگشت می‌پردازد. کار بزرگ داروین این بود که نظریه ای برای توضیح فرگشت ارائه کرد. این نظریه بعدها پس از داروین تکمیل شد و پایه هایش با توارث مندلی و واردشدن ژنتیک قوی‌تر گردید.

یادآوری

فرضیه: در جهان دانش به معنی حدس علت یک پدیده است.

نظریه: به توضیحات علمی مورد آزمون دقیق و مداوم قرار گرفته می‌گویند. مثلا نسبیت عام اینشتین در فیزیک که به توضیح هندسی گرانش می‌پردازد یک نظریه است. یک نظریه تا زمانی که مدرکی در ردش نباشد معتبر است. نظریه در واقع یک فرضیه قوی شده است. نظریه در جهان دانش بسیار بااهمیت است و با مفهوم روزمره که در زندگی عادی به کار برده می‌شود تفاوت دارد. فرستادن انسان به کره ماه، درمان بیماری ها و دیگر پیشرفت‌ها به مدد نظریه‌ها ممکن شده است. (برخی به اشتباه تا اسم نظریه می‌آید می‌پندارند چیز مهم یا اثبات شده‌ای نیست!)

فاکت: به شواهد و مدارک مسلم می‌گویند. مثلا اینکه اصفهان شهری در ایران است یک فاکت است؛ یا اینکه زمین به دور خورشید می‌چرخد.

پس همانطورکه گفته شد ما هم فاکت فرگشت داریم و هم نظریه فرگشت. نظریه فرگشت به توضیح فاکت فرگشت می‌پردازد.

و اما فرگشت. هر نسل یک جاندار ویژگی‌های خود را از والدین خود به وسیله ژن‌ها (آن را مثل یک سی‌دی تصور کنید که در آن دستورالعمل‌هایی برای تولید یک جاندار وجود دارد) دریافت می‌کند. شما ژن‌های خود را از مخلوطی از ژن‌های پدر و مادر خود گرفته‌اید؛ به همین دلیل به آنها شباهت دارید. کلا جانداران به دو شکل غالب خود را کپی می‌کنند تا نسلشان ادامه پیدا کند: جنسی و غیر جنسی. در تولید مثل غیر جنسی یک جاندار بدون نیاز به جاندار دیگر می‌تواند یک کپی از خودش بسازد؛ مثل باکتری. در تولید مثل جنسی به دو جاندار نیاز هست؛ مثل انسان. بسامد ژن‌ها در یک جمعیت به خاطر ترکیب ژن‌ها با هم و جهش‌های تصادفی در ژن‌ها تغییر می‌کند. (رانش ژنتیکی) این بُرخوردن‌ها و جهش‌ها یا تغییرهای کوچک باعث دگرگونی برخی ویژگی‌های یک نسل می‌شوند. علت وجود این جهش‌ها هم چیزهای مختلفی است. در اصل جهش، نقص در کپی کردن کامل ژن‌های والد است. در جهان واقعی اطلاعات ژنتیکی به خاطر اشعه فرابنفش خورشید؛ بد کپی شدن ژن‌ها و محرک‌های شیمیایی مختلف نمی‌توانند صد در صد دقیق به نسل بعد منتقل شوند. باید دقت شود که این جهش‌ها هدف خاصی ندارند و تصادفی هستند. به همین دلیل در اکثر موارد مضر یا بی اثر هستند. و به ندرت با توجه به شرایط زندگی جاندار می‌توانند مفید محسوب شوند. اگر بی ضرر باشند یا مفید (حتی خیلی کم) شانس بقای آن جاندار در جمعیت جانداران مشابه را بالا می‌برند. چون وقتی یک جاندار از بقیه کمی بهتر باشد و بتواند زنده بماند و تولید مثل کند؛ نسلش ادامه پیدا می‌کند. درحالیکه جاندارانی که به قدر کافی خوب نیستند می‌میرند. این باعث می‌شود که به مرور زمان، ویژگی‌های بهتر در جمعیت فراوان‌تر شوند چون ژن‌های اعضای بهتر گونه ادامه پیدا می‌کنند و در جمعیت بیشتر می‌شوند (انتخاب طبیعی). پس انتخاب طبیعی در حقیقت مثل یک صافی عمل می‌کند. و از آن جهت طبیعی نامیده می‌شود چون کاملا طبیعی است و هوشی در آن نیستید. اگر جاندار بتواند در یک محیط با توجه به منابع غذایی موجود، خطرات رقابت دیگر اعضای گونه خودش و دیگر جانداران اطرافش، و همچنین شرایط و تحدیدهای محیط زیستش زنده بماند و تولید مثل کند؛ زیاد می‌شود. و اگر نتواند زنده بماند و یا تولید مثل کند یا به اندازه بقیه تولید مثل کند، تاثیرش در جمعیت کم می‌شود و ژن‌هایش کمتر منتقل می‌شوند. از آنجایی که همیشه منابع محدود است و بی نهایت نیست این انتخاب لاجرم اتفاق می افتد. حال قدرت انتخاب طبیعی باتوجه به شرایط می‌تواند متغیر باشد. مثلا تصور کنید که شماری از جمعیت یک گونه در یک جزیره یا محدوده جغرافیایی دیگر قرار بگیرند که با شرایطی که به آن عادت داشته اند فرق می‌کند. این باعث می‌شود که این جمعیت جدید کم‌کم به سمتی برود که با آن محیط سازگار شود. یعنی ژن‌هایی که در آن محیط سودمندند تکثیر می‌شوند و در جمعیت فزونی می‌یابند. این کار ادامه می‌یابد تا زمانی که جمعیت جدید به وجود آمده آنقدر با جمعیت اولیه متفاوت می‌شود که می‌توان به آن نام یک گونه جدید داد (گونه زایی).

پس چه شد؟ ویژگی‌های جانداران منتقل می‌شود به فرزندانشان. ویژگی‌ها کاملا دقیق منتقل نمی‌شوند. بهترها بیشتر می‌شوند و با توجه به شرایط با آن وفق پیدا می‌کنند. (سازگاری). فعلا تا همینجا را داشته باشید تا بعد.

تاریخچه فرگشت به طور رسمی از زمان چاپ کتاب «خاستگاه گونه ها» نوشته چارلز داروین در ۱۵۰ سال پیش (۱۸۵۹) و انتشار مقاله کوچک‌تر ولی مشابه آلفرد راسل والاس آغاز می‌شود. داروین حاصل سی سال مطالعه و بررسی فسیل‌ها و مدارکی که از سفرهای پژوهشی خود یافته بود در این کتاب ارائه کرد. البته پیش از داروین هم برخی به چنین نتیجه گیری‌هایی نزدیک شده بودند، ولی داروین آن را به شکل علمی و مستند و با شرح مکانیسم فرگشت که آن را انتخاب طبیعی می‌دانست عنوان کرد. بعد از داروین بسیاری از طبیعی‌دانان جهان فرگشت را پذیرا شدند و روز به روز به مدارک فرگشت افزوده شد. شاید مهمترین پیشرفتی که حاصل شد کارهای گرگور مندل بود که قوانین و الگوهای وراثت را با آزمایش‌هایش روی گیاهان کشف کرد. سپس کشف‌های بیشتری در مورد چگونگی رخ دادن جهش ها صورت گرفت. همچنین نظریه فرگشت با ژنتیک جمعیت قدرتمندتر شد. دانشمندان در حال حاضر فهم بسیار خوبی نسبت به فرگشت دارند. مثلا گونه زایی (به وجود آمدن گونه‌های جدید از گونه‌های قبلی) که روزگاری معما پنداشته می‌شد، امروزه هم در آزمایشگاه و هم در طبیعت مشاهده شده است.

+ به زودی به مناسب روز داروین مطالب تکمیلی در این موارد آماده خواهد شد: مدارک رخ دادن فرگشت؛ عدم وجود طراح، هوش و برنامه ریزی در فرگشت، بررسی چند مورد جالب در فرگشت جانداران ، معرفی برنامه های تلویزیونی و کتاب‌های سودمند در زمینه فرگشت و سرانجام زندگینامه چارلز داروین. این نوشته نخست تنها برای آشنایی اولیه بوده و به عمق مطلب وارد نشد. نوشته های بعدی کامل‌تر خواهند بود. اگر دوست داشتید می‌توانید مطالب را دنبال کنید.

+ پیش از خواندن مطالب بعدی این وبلاگ درباره فرگشت، از نظر گذراندن این سه لینک توصیه می‌شود. بسیار ساده و جامع هستند: فرگشت (تکامل) چیست؟ (فارسی) فرگشت در دانشگاه برکلی (انگلیسی) پاسخ به پرسش‌های رایج در مورد فرگشت (انگلیسی)

+ مثل اینکه بعد از مطلبی که در نقد برهان علیت نوشتم، وبلاگم ‌بلا‌ک‌‌ شد. من روی خفه کردن صدای منتقد و مخالف تنها یک نام می‌گذارم: ضعف.

سارای گرامی نویسنده وبلاگ جالب آوای موج هم مطلبی در مورد ‌فیلتر‌ینگ‍ نوشته‌است: سخنی با ‌فیلترکنندگا‌ن. این پست را با سخن خردمندانه‌ای از ولتر آزاداندیش به پایان می‌برم:

من با آنچه می‌گویی مخالفم، ولی تا پای جان ایستاده‌ام تا تو بتوانی آزادانه حرفت را بزنی. – ولتر

افسوس که رژیمی بر سر کارست که مفاهیمی چون آزادی، انسانیت و انتقاد برایش بی معنی است. واقعا این حق ما نیست! به امید آزادی…